Dünya Sorgum ve Darı Pazarı

Sorgum ve darı, günümüzde diğer tahıllar açısından fakir olan kurak bölgelerdeki yoksul ve kırsal halk için en temel gıdalardan birisidir. Bu ürünlerin üretim bölgelerinde bakıldığında,  Afrika, Orta Amerika ve Güney Asya’nın ön sıralara çıktığı görülmektedir. İnsan gıdası, yem ve biyoyakıt gibi çok çeşitli alanlarda kullanılabilen bu ürünler, özellikle diğer tahıl ürünleri açısından fakir Afrika ülkeleri için önemli bir gıda kaynağıdır.

arastserSorgum, boyu 3 metreye kadar ulaşabilen buğdaygiller ailesine ait bir yem bitkisidir. Sıcağa ve kurağa dayanıklı bir bitki olup, toprak ayırt etmemektedir. Tuzlu ve alkali topraklara dayanıklıdır. Bu bitki, yüksek fotosentez verimine sahiptir ve her iklim koşulunda kolaylıkla yetişebilmektedir. Fazla sulama ve gübre ihtiyacı bulunmamaktadır.

Günümüzde bu bitkinin genel kullanım alanı yem olmakla birlikte özellikle diğer tahıl ürünlerinin yetersiz üretildiği veya üretilemediği Afrika’nın kurak ve sıcak bölgelerinde, yoğun olarak üretilmekte ve önemli oranda insan beslenmesinde değerlendirilmektedir. Sorgumun çeşitlerinden birisi olan iki renkli Sorgum, biyoyakıtların yanı sıra gıda (tahıl olarak sorgum şurubu veya sorgum pekmezinde), yem, alkollü içkilerin üretiminde kullanılan önemli bir dünya tahılıdır. Sorgumun farklı türleri, Güney Batı Pasifik ve Avustralasya’ya ek olarak diğer tüm kıtalardaki tropik ve yarı tropikal bölgelerde de yetişmektedir.

Bazı bilim adamları, küresel ısınmanın ilerleyen yıllarda sorgumu daha değerli bir ürün haline getireceğine inanıyor. Çünkü sorgum, su kıtlığı olan yerlerde mısır yerine tercih edebiliyor. Yani mısıra alternatif olabilir. Dolayısıyla gelecekte küresel ısınma nedeniyle yer altı sularının azalması bazı bölgelerde mısır ekiminin yapılmasına imkan tanımayacak ancak sorgum, suya daha az ihtiyaç duyan özelliğiyle bu bölgelerde yetiştirilebilen ürünler arasında yer alacak.

Türkiye’nin bazı bölgelerinde darı, mısırın diğer adıdır ve bu yüzden “darı” denildiğinde çoğu zaman insanların aklına mısır gelmektedir. Oysa darı, dünya çapında gıda ve yem için ekilen ve mısırdan çok daha küçük tanelere sahip, bitki görüntüsü itibariyle de mısırdan bir hayli farklı bir tahıl ürünüdür. Bütün darı türlerinin çiçekleri dik ya da eğik, sık ya da seyrek salkımlar biçimindedir. Dolayısıyla tohumları (taneleri) buğday ya da arpada olduğu gibi bir eksenin çevresinde düzenli olarak dizilmiş başaklar oluşturmaz. Çok küçük olan darı tanelerinin verimi ve besin değeri de öbür tahılların çoğundan daha düşüktür.

Darının dünyanın farlı noktalarında öne çıkan birçok farklı türü, çeşidi vardır. Bütün darı türlerinin temel benzerlikleri ise kuraklık riski altında olan zor üretim ortamına sahip yerlerde yetiştirilebiliyor olmasıdır. Çeşitli darı türleri, yaklaşık 4.000 yıldır Afrika ve Asya’da, Ortaçağ sonlarına kadar da Avrupa’da insanların temel besin maddelerinden biri olmuştur. Bugün bu tahıl Türkiye’de, Avrupa’nın batısında ve ABD’de daha çok yem bitkisi olarak ekilse de, Afrika ile Asya’nın sıcak ve kurak ülkelerinde insan beslenmesindeki önemini hâlâ korumaktadır. Tür ve çeşitleri 300’e yakındır.

Kumsal topraklardan hoşlanan, kurağa dayanıklı, ilkbaharda ekilen yazlık bir bitki olan darı, öbür tahıllar kadar yağış istemeyen ve en verimsiz topraklarda bile gelişebilen bir sıcak iklim bitkisidir. Örneğin; kurağa çok dayanıklı olduğu için ekim alanı Sahra Çölü’nün çevresine kadar yayılan hintdarısı (Pennisetum glaucum) özellikle Hindistan ve Afrika’nın en önemli tarım bitkileri arasında yer alır. Esas itibariyle tropik iklimin yerli ürünüdür. Fakat mutedil iklime de iyi adapte olmuştur. Fazla yağıştan zarar görmez. Kum darı ve cin darı fazla rutubetten hoşlanmazlar. Darı tohumları 8-12 derecede çimlenirler. Darılar kurağa dayanıklıdır. Fakat kurakta gelişmeleri durgunlaşmaktadır. Kuraklık geçince hızlı gelişmelerine devam ederler.

Darının bir diğer önemli özelliği diğer tahıllardan daha uzun süre depolanabilmesidir. Hindistan ve Afrika’da tarımı yapılan ragidarısı (Eleusine coracana) yerlilerin derme çatma tahıl ambarlarında hiç bozulmadan sekiz yıl kadar saklanabilir. Kuraklık nedeniyle bazen yıllarca ürün alınamayan ülkeler için bu önemli bir yaşam güvencesidir. Aslında sorgum da genel hatlarıyla darının bir çeşididir. Ancak dünyadaki üretim miktarı, sorgumu tek başına değerlendirilen bir ürün olarak öne çıkarmıştır.

DÜNYA SORGUM ÜRETİMİ VE TÜKETİMİ
Sorgum beş bin yıldan beri yetiştirilmekte olan bir bitkidir ve günümüzde dünyada yetiştirilen en önemli beşinci tahıl ürünü niteliğindedir. Afrika ve bazı Uzakdoğu ülkelerinde kullanım açısından buğday ve diğer tahılların yerini alan sorgum, Amerika Birleşik Devletleri, Güney Amerika ve Avrupa ülkelerinde hayvan yemi olarak yaygın bir şekilde kullanılmaktadır. Tanesinin öğütülmesi ile elde edilen undan yapılan ekmek, sorgumun insan beslenmesinde en yaygın kullanılma yollarından birini oluşturmaktadır. Sorgumun tanesi insan beslenmesinde kullanıldığı gibi hayvan yemi olarak da yaygın bir şekilde kullanım alanı bulmaktadır. Tane sorgum parçalanarak hayvanlara selüloz (lif) kaynağı olarak yedirilmektedir. Diğer taraftan bitki sapı ve yaprakları, yeşil olarak doğranmak suretiyle veya saman ve silaj yem olarak hayvanların beslenmesinde kullanılmaktadır. Bazı bölgelerde sorgum sapı inşaat yapı malzemesi veya enerji kaynağı olarak değerlendirilmektedir.

Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü FAO’nun 2003-2013 yılları arasını gösteren verilerine göre dünyadaki toplam sorgum hasat alanı 38 ile 44 milyon hektar arasında değişmektedir. Hasat alanı açısından son 10 yılın en düşük seviyesi, 38 milyon hektarla 2012 yılında gerçekleşmiştir. 2005 yılında dünyadaki sorgum hasat alanı 46,3 milyon hektara ulaşmıştır. Bu alan son 10 yılda ki en yüksek hasat alanı özelliğindedir. 2013 yılında ise sorgum hasat alanı 42,2 milyon hektar civarındadır.

Afrika kıtası dünya sorgum üretiminde öne çıkan kıtadır. FAO’nun verilerine göre 2013 yılında 62,2 milyon ton olan dünya sorgum üretiminin 25,6 milyon tonluk kısmı (yüzde 41,1’i) Afrika kıtası tarafından gerçekleştirilmiştir. Afrika’yı aynı yıl 23,5 milyon tonla Amerika kıtası takip etmektedir. Asya ise 9,5 milyon ton sorgum üretimiyle üçüncü sırada yer almaktadır.

Ülke bazında en önemli üreticiler ise Amerika, Nijerya, Meksika, Hindistan, Sudan, Etiyopya ve Arjantin’dir. Bu ülkelerin her birinde yılda ortalama 4 ile 10 milyon ton arasında sorgum üretimi gerçekleştirilmektedir. Son 10 yılda dünya genelinde üretilen sorgum miktarını 55 ile 65 milyon ton arasında açıklayan ABD Tarım Bakanlığı Dış Tarım Servisi USDA’nın verilerine göre; 2009/10 sezonunda 57,2 milyon ton olan dünya sorgum üretimi, 2010/11 sezonunda 61,1 milyon tona ulaşmıştır. 2011/12 ile 2012/13 sezonlarına 57 milyon ton civarına gerileyen dünya sorgum üretimi, 2013/14 sezonunda 60,4 milyon tona ulaşmıştır. 2014/15 sezonu dünya sorgum üretimini 64,5 milyon ton olarak açıklayan USDA, 2015/16 öngörüsünü ise 65,3 milyon ton olarak açıklamıştır.

USDA’nın 2014/15 sezonu verilerine göre; dünyadaki en büyük sorgum üreticisi, 10,9 milyon tonla ABD’dir. 2011/12 sezonunda 6,4 milyon ton üretimle dünya sorgum sezonunda ilk sırada yer alan Meksika, 2013/14 sezonunda 8,5 milyon ton, 2014/15 sezonunda da 7,3 milyon tonla ABD’den sonra ikinci sıraya gerilemiştir. Dünya sorgum üretiminde ABD ve Meksika’yı Nijerya, Sudan, Hindistan, Arjantin ve Etiyopya takip etmektedir. 2014/15 sezonunda Nijerya 6,7 milyon ton, Sudan 6,2 milyon ton, Hindistan 5 milyon ton, Arjantin ve Etiyopya’nın her biri ise 4 milyon ton sorgum üretimi gerçekleştirmiştir. Bu 7 ülkenin toplam sorgum üretimi, 2014/15 sezonunda dünya sorgum üretiminin yüzde 68,5’unu temsil etmektedir.

Sorgum dünyanın farklı noktalarında gıda, yem, biyoyakıt, alkollü içki üretimi gibi birçok farklı amaçla kullanılabilmektedir. Dünyadaki en büyük sorgum tüketicisi ülkeler arasında Çin ve Meksika ilk sıralarda yer almaktadır. 2013/14 sezonunda dünya sorgum tüketiminde ilk sırada yer alan Meksika, 2014/15 sezonunda yerini Çin’e bırakmıştır. USDA verilerine göre 2014/15 sezonunda Çin, 11,1 milyon tonluk tüketimle dünya sorgum tüketiminde ilk sırada yer almaktadır. 2009/10 sezonunda sadece 1,9 milyon ton Çin’in sorgum tüketimi, 2012/13 sezonunda 3,2; 2013/14 sezonunda ise 6,8 milyon tona ulaşmıştır. Son 5 sezonda önemli oranda sorgum tüketimini arttıran Çin, böylece 2014/15 sorgum tüketim sıralamasında ilk sıraya yerleşmiştir.

Son sezona kadar sorgum tüketiminde ilk sırada yer alan Meksika, 2009/10 sezonunda 9,7 milyon ton olan sorgum tüketimini, 2011/12 sezonunda 8,1 milyon tona, 2014/15 sezonunda ise 7,5 milyon tona düşürerek ikinci sıraya gerilemiştir. Dünya sorgum tüketiminde Çin ve Meksika’yı Nijerya, Sudan, Hindistan, Etiyopya ve Arjantin takip etmektedir. USDA verilerine göre; 2014/15 sezonunda Nijerya 6,6 milyon ton, Sudan 6 milyon ton, Hindistan 4,9 milyon ton, Etiyopya 4,1 milyon ton, Arjantin ise 2,9 milyon ton sorgum tüketimi gerçekleştirmiştir.

DÜNYA DARI ÜRETİMİ VE TÜKETİMİ

Darı, günümüzde yarı kurak tropik iklime sahip Asya ve Afrika’daki gelişmekte olan ülkeler için önemli bir tahıl ürünüdür. Unundan ekmek yapıldığı gibi çok nişastalı olması bakımından ispirto çıkarılmasında ve mayalandırılması ile de boza yapımında kullanılır. Kuşlara yem olarak verildiği gibi özellikle Kuzey Afrika ülkelerinde en önemli besin maddelerinden biridir. Bu bölgelerde darı taneleri ya haşlanıp lapa olarak yenir ya da öğütülerek unundan pide gibi yassı ekmekler yapılır. Ayrıca bütün darı türlerinin sapları ve taneleri hayvan yemi olarak da kullanılır.

FAO’nun 2003-2013 yılları arasını gösteren verilerine göre dünyadaki toplam darı hasat alanı 29 ile 38 milyon hektar arasında değişmektedir. 2003 yılında 37,6 milyon hektar olan dünya darı hasat alanı sonraki 10 yılda bu seviyeye ulaşamamıştır. 2012 yılında 29,6 milyon hektara kadar gerileyen hasat alanı 2013’te yeniden 33,1 milyon hektara ulaşmıştır.

Afrika kıtası, sorgumda olduğu gibi dünya darı üretiminde de öne çıkan kıtadır. FAO’nun verilerine göre 2013 yılında 29,8 milyon ton olan dünya darı üretiminin 15 milyon tonluk kısmı (yüzde 50,3’ü) Afrika kıtası tarafından gerçekleştirilmiştir. Afrika’yı aynı yıl 13,7 milyon tonla Asya kıtası takip etmektedir. Diğer kıtaların darı üretiminde yeri 40 bin ile 700 bin ton arasında kalmaktadır. Yani dünya darı üretiminin 96,3’ü Afrika ve Asya’da gerçekleştirilmektedir.

Son 5 sezonda dünya genelinde üretilen darı miktarını 26 ile 33 milyon ton arasında açıklayan USDA’nın verilerine göre; 2010/11 sezonunda 32,5 milyon ton olan dünya darı üretimi, 2011/12 sezonunda 27,4 milyon tona gerilemiş, 2012/13 sezonunda ise yaklaşık 3 milyon tonluk artışla 30,4 milyon tona ulaşmıştır. USDA, 2013/14 sezonunda 29 milyon tona gerileyen dünya darı üretiminin, 2014/15 sezonunda da 29,1 milyon tonla aynı seviyelerde kaldığını açıklamaktadır.

FAO’nun 2013 ve USDA’nın 2015 yılı verilerine göre ülke bazında en önemli üreticiler ise Hindistan, Nijerya, Nijer, Çin, Mali, Sudan ve Burkina Faso’dur. Hindistan, 10 milyon tonu aşan üretim miktarıyla darı üretiminin çok önemli bir bölümünü tek başına gerçekleştirmektedir. Diğer ülkelerin her birinin yıllık darı üretim miktarları ise 1 ile 5 milyon ton arasında değişmektedir. Dünya darı üretiminde Hindistan’ın ardından ikici sırada yer alan Nijerya, 2014/15 sezonunda 4,8 milyon ton darı üretimi gerçekleştirirken üçüncü sırada yer alan Nijer, 3,2 milyon ton üretim gerçekleştirmiştir.

Daha çok insan gıdası ve yem olarak kullanılan darıda dünyadaki en büyük tüketici, üretimde de ilk sırada yer alan Hindistan’dır. Hindistan’ın darı tüketimi, üretiminin bir miktar üzerindedir. 2014/15 sezonunda 10 milyon tonluk üretimine karşılık 10,2 milyon tonluk darı tüketimi gerçekleştirmiştir. Darı tüketiminde Hindistan’ı Nijerya, Nijer, Çin, Mali ve Sudan takip etmektedir. 2014/15 sezonunda Nijerya 5 milyon ton, Nijer 2,9 milyon ton, Mali 1,8 milyon ton, Sudan ise 1 milyon ton civarında darı tüketimi gerçekleştirmiştir.

DÜNYA SORGUM VE DARI TİCARETİ
USDA verilerine göre; 2014/15 sezonunda dünya ticaretine konu olan sorgum miktarı 11,8 milyon tondur. Dünya sorgum ihracatında ilk sırada yer alan ABD, 11,8 milyon tonluk ihracatın 9 milyon tonluk kısmını tek başına gerçekleştirmiştir. Dünya sorgum ihracatında ABD’yi 1,5 milyon tonla Arjantin, 800 bin tonla Avustralya, 150 bin tonla Ukrayna, 100 bin tonla Nijerya takip etmektedir.

İthalatta ise ilk sırayı Çin almaktadır. Çin, 2014/15 sezonunda 11,8 milyon tonluk dünya sorgum ithalatının 8,5 milyon tonluk kısmını tek başına gerçekleştirmiştir. Dünya sorgum ithalatında Çin’i 1 milyon tonla Japonya takip etmektedir. Kolombiya, AB, Kenya ve Meksika ise 100’er bin tonluk ithalat miktarıyla üçüncü sırayı paylaşmaktadırlar.

Darı, genellikle üretildiği bölgede tüketilen bir üründür. Bu yüzden dünya ticaretine konu olan darı miktarı son derece azdır. USDA’nın dünya darı ticaretine dönük açık verisi bulunmamaktadır. BM Gıda ve Tarım Örgütü FAO’nun resmi, yarı resmi ve tahmini verilerle açıkladığı dünya darı ticaretinde ise ithalat ve ihracat miktarları denk değildir. FAO’nun en güncel verisi 2012 yılına aittir ve 2012 yılına dönük verilerde ihracat 388 bin ton olarak görünürken, ithalat 379 bin ton olarak görülmektedir. Bu farklılıkta darı ticaretine dair verilerin sağlıklı olarak elde edilememesi önemli bir etkendir.
FAO’nun verilerine göre dünya sorgum ihracatında ilk sırayı Hindistan almaktadır. 2012 yılında 109 bin ton civarında darı ihraç eden Hindistan’ı, 85 bin tonla Rusya, 49 bin tonla Ukrayna, 41 bin tonla ABD takip etmektedir. İthalatta ise ilk sırayı Nijer almaktadır. 2013 yılında 38 bin ton darı ithalatı gerçekleştiren Nijer’i, 26 bin tonla Belçika, 20 bin tonla Nepal ve 19 bin tonla Almanya takip etmektedir.

TÜRKİYE’DE SORGUM VE DARI ÜRETİMİ
Türkiye’de çok bilinmeyen bir ürün olan sorgum, çoğunluk yem amaçlı olarak üretilmektedir ancak üretim miktarı da son derece düşüktür. Türkiye İstatistik Kurumu’nun 2004 yılından bu yana derlediği sorgum üretim miktarına göre Türkiye, her yıl 100 ile 400 ton arasında sorgum üretimi gerçekleştirmektedir. 2013 yılında 361 ton olan Türkiye’nin sorgum üretimi 2014 yılında sadece 81 ton olarak gerçekleşmiştir.

Sorguma kıyasla darı üretimi ise Türkiye’de çok daha yaygındır. Türkiye’de tarımı yapılan en önemli darı türleri koca, kum ve cin darıdır. TÜİK’in verilerine göre 2001 yılında 35 bin dekar olan darı ekim alanı, 2003 yılında son 10 yılın en yüksek seviyesi olan 40 bin dekara kadar ulaşmıştır. Ancak sonraki yıllarda sürekli düşüş gösteren darı ekim alanı, 2013 yılında 25 bin dekara kadar gerilemiş, 2014 yılında ise bir miktar artış göstererek 26,6 bin dekara ulaşmıştır.

Ekim alanındaki daralma, üretime de yansımıştır. TÜİK verilerine göre; 2001 yılında 6 bin 700 ton olan Türkiye darı üretimi, 2006’ya kadar 7 bin ton ve üzerinde kalırken 2006’da 6 bin 900 tona gerilemiştir. Bir sonraki yıl yeniden 7 bin ton üzerine çıkan üretim, 2012 yılında 4 bin 759 bin tona kadar gerilemiştir. TÜİK verileri, 2013 yılında gerçekleştirilen darı üretiminin 5 bin 906 bin ton civarında olduğunu, 2014 yılında gerçekleştirilen üretimin ise ekim alanlarındaki artışa paralel olarak 6 bin 744 bin tona çıktığını göstermektedir.

TÜRKİYE’DE SORGUM VE DARI TİCARETİ
Türkiye’de sorgum ticareti yok denecek düzeydedir. İhracata neredeyse hiç rastlanmazken yıllar itibariyle sadece 100 ile 300 ton arasında değişen bir ithalat söz konusudur.

Sorgumda olduğu gibi darıda da ihracattan bahsetmek mümkün değildir. Darı ithalat miktarı ise sorguma kıyasla çok daha yüksektir. Tüik verilerine göre 2010 yılında 2 bin ton civarında olan Türkiye’nin darı ithalatı, 2011 yılında 10,4 bin tona, 2012 yılında 11,1 bin tona ulaşmıştır. 2013-14 yıllarında ithalat yeniden 2 bin ton seviyelerine gerilemiş ve sırasıyla 2,8 bin ton ve 2,9 bin ton olarak gerçekleşmiştir.

Bir önceki yazımız olan Güney Kore ve Japonya’da Tahıl ve Un Pazarı başlıklı makalemizi de okumanızı öneririz.

Kontrol edin

Dünya Sorgum ve Darı Pazarı

Dünyadaki üretimi yaklaşık 60 milyon tonu bulan sorgum, ağırlıkla yem hammaddesi olarak kullanılmaktadır. Ancak diğer …